Fez

Fez is de hoofdstad van de regio Fez-Meknes, waartoe naast de prefectuur Fez de prefectuur Meknes en zeven provincies behoren.¹ Bij de volkstelling van 2024 had de gemeente Fez 1.167.842 inwoners, van wie 49.775 in het stadsdistrict Fès-Médina; de hele prefectuur kwam op 1.256.172.² In zijn landelijke overzicht noemt het Haut-Commissariat au Plan voor de stad zo'n 1,18 miljoen inwoners, waarmee ze na Casablanca en Tanger op de derde plaats staat.³

De stad gaat terug op de Idrisiden, die haar tussen 789 en 808 aanlegden.⁴ De ICOMOS-evaluatie van 1981 noemt 808 als stichtingsjaar en Idris II als stichter.⁵ Oorspronkelijk bestond Fez uit twee wijken aan weerszijden van de Oued Fès: op de rechteroever vestigden zich migranten uit Córdoba, op de linkeroever families uit Kairouan, en beide wijken groeiden rond hun hoofdmoskee, de moskee van de Andalusiërs en de Qarawiyyin.⁶ In de 11e eeuw omsloten de Almoraviden de stad met één gemeenschappelijke muur; onder de Almohaden bereikte Fez el-Bali zijn huidige omvang.⁷

Haar hoogtepunt beleefde de stad in de 13e en 14e eeuw onder de Meriniden, toen ze Marrakesh als hoofdstad afloste; de meeste medersa's, fondouks, paleizen, moskeeën en fonteinen van de medina dateren uit die tijd.⁸ In 1276 stichtte sultan Abu Yusuf ten westen van de oude stad de nieuwe stad Fez el-Jdid, met koninklijk paleis, legerkamp en woonwijken; in de 14e eeuw kwam de mellah erbij.⁹ In 1912 ging de hoofdstadfunctie over naar Rabat; als cultureel en geestelijk centrum van het land geldt Fez tot op vandaag.¹⁰

De medina van Fez werd in 1981 op grond van de criteria ii en v op de Werelderfgoedlijst geplaatst. Het gebied beslaat 280 hectare met het hele stadsweefsel en de muren; de bufferzone gaat terug op decreten van 1923 en 1954.¹¹ Sinds 2001 is er een ontwikkelingsplan voor de medina dat om de tien jaar wordt herzien, en een eigen agentschap is belast met het herstel van huizen en monumenten.¹²

De Qarawiyyin-moskee staat bij de specerijenmarkt Souk el-Attarine. Volgens Archnet stichtte Fatima al-Fihri, dochter van een uit Kairouan afkomstige koopman, haar in 857 als particuliere gebedsplaats; in de 10e eeuw werd ze de vrijdagsmoskee van de wijk.¹³ De Almoravide Ali ibn Yusuf breidde haar tussen 1134 en 1143 uit tot haar huidige grootte; de twee fonteinpaviljoens op de binnenplaats liet de Saadiër Abdallah ibn al-Shaikh in het begin van de 17e eeuw bouwen.¹⁴ Guinness World Records dateert de stichting van de universiteit al-Qarawiyyin op 859 en noemt haar de oudste bestaande en ononderbroken werkende onderwijsinstelling ter wereld.¹⁵

De medersa Bou Inania draagt de naam van haar stichter, de Merinidische sultan Abu Inan; Archnet dateert haar op de jaren 1350 tot 1357.¹⁶ Ze was school en vrijdagsmoskee tegelijk, heeft een eigen minaret, en haar wateruurwerk bepaalde de gebedstijden ook voor andere moskeeën van de stad. De met marmer geplaveide binnenplaats is versierd met tegelplinten, houtsnijwerk en stucwerk; houten traliewerk scheidt haar van de gangen naar de kamers van de studenten.¹⁷

De UNESCO verbindt de medina van Fez met drie inschrijvingen van immaterieel cultureel erfgoed: de Arabische kalligrafie, het graveren van goud, zilver en koper, en de malhun.¹⁸ Malhun is een volkse dichtkunst die in Arabisch dialect, soms ook in het Hebreeuws, wordt gezongen en begeleid door luit, viool, rebab en kleine trommels; de UNESCO nam haar in 2023 op in haar Representatieve Lijst.¹⁹ In hetzelfde jaar volgde het metaalgraveren, gezamenlijk voorgedragen door tien Arabische staten, waaronder Marokko.²⁰

Sinds 1994 organiseert de stichting Esprit de Fès het festival van gewijde wereldmuziek, sinds 2001 aangevuld met een forum. De Verenigde Naties noemden het festival in 2001 een bijdrage aan de dialoog tussen culturen; de organisatoren tellen 27 edities.²¹

Fez ligt aan de snelweg A2 van Rabat naar Oujda: het traject van Meknes naar Fez is sinds april 1998 in gebruik, de 320 kilometer lange route van Fez naar Oujda sinds juli 2011.²² Bij weerstation Fès-Saïss op 571 meter ligt de gemiddelde dagelijkse maximumtemperatuur in juli en augustus op 35,1 °C, in januari op 16,0 °C. Per jaar valt er zo'n 488 millimeter neerslag, in juli gemiddeld nauwelijks meer dan een millimeter (gemiddelde 1991–2020).²³