Meknes

Meknes ligt in de Saïss-vlakte tussen de Midden-Atlas en het Zerhoun-massief.¹ De gemeente telde bij de volkstelling van 2024 551.503 inwoners, de prefectuur Meknes 942.945.² In het landelijke overzicht van het Haut-Commissariat au Plan staat de stad vermeld met zo'n 562.000 inwoners.³

De Almoraviden stichtten Meknes in 1061 als versterkte steunpost; de naam gaat terug op de Berberstam van de Meknassa.⁴ Volgens de ICOMOS-evaluatie heette de nederzetting aanvankelijk Tagrart, “garnizoen”, en groeide ze rond de Nejjarine-moskee, waaromheen markten voor wapens, hout- en metaalwaren ontstonden. Onder de Almohaden werd de stad uitgebreid; een inscriptie getuigt van de vergroting van de Grote Moskee onder Muhammad an-Nasir (1199–1213), en water uit de bron Tagma voedde fonteinen, badhuizen en moskeeën.⁵

De Meriniden (1269–1374) trokken de voorsteden bij de stad. Sultan Abu Yusuf (1269–1286) liet buiten de oude stad een kasba bouwen, waarvan alleen de moskee bewaard is gebleven, en daarnaast de eerste van de drie medersa's die Meknes onder de Meriniden kreeg.⁶

Moulay Ismail maakte Meknes tot hoofdstad en liet een residentiestad in Spaans-Moorse stijl aanleggen; die geldt als het eerste grote bouwwerk van de Alawitische dynastie.⁷ Volgens Archnet is deze kasba meer dan vier keer zo groot als de medina. Drie in elkaar liggende muurringen omsluiten haar, de buitenste is 9 tot 12 meter hoog, en binnen lagen de paleizen Dar al-Kebira, Dar al-Madrasa en Ksar al-Mhanncha.⁸ De UNESCO noemt voor de stadsmuren hoogtes tot 15 meter.⁹

Tot de residentiestad behoorden stallen, uitgestrekte graanschuren en waterbekkens.¹⁰ Het bekken Sahrij Souani meet 148,75 bij 319 meter en is hoogstens 1,20 meter diep; het werd oorspronkelijk gevuld via tien schepraderen in het aangrenzende gebouw.¹¹ Een grote Andalusische tuin tussen de paleizen werd bevloeid vanuit het Agdal-bekken.¹²

De hoofdtoegang tot de residentiestad was de Bab Mansour aan het plein el-Hedim. Moulay Ismail gaf opdracht voor de poort; ze werd in 1732 voltooid onder zijn zoon Moulay Abdallah.¹³ Het bakstenen bouwwerk is bijna 30 meter breed; een hoefijzerboog met een spanwijdte van zo'n 6,5 meter wordt geflankeerd door twee vierkante bastions met marmeren zuilen, en sierpanelen in groen en wit bedekken de gevel.¹⁴

Het mausoleum van Moulay Ismail ligt ten zuiden van het paleisterrein Dar al-Kebira. Archnet dateert het gebouw op 1703; Moulay Ismails zoon Ahmad ad-Dhahabi liet het verbouwen.¹⁵ Drie met elkaar verbonden grafkamers volgen het voorbeeld van de Saadische graven in Marrakesh; de middelste, met twaalf zuilen, bevat het graf van de sultan, en groen geglazuurde piramidedaken bedekken alle drie.¹⁶

De UNESCO plaatste de Historische Stad Meknes in 1996 op grond van criterium iv op de Werelderfgoedlijst. Achter de muren met negen monumentale poorten staan volgens haar beschrijving 25 moskeeën, tien hammams, paleizen, opslagplaatsen, resten van fondouks en woonhuizen uit de Almoravidische, Merinidische en Alawitische tijd.¹⁷ Afzonderlijke gebouwen zijn sinds 1913 beschermd als monument, en sinds een vizierlijk besluit van 1922 hebben bouwprojecten in de oude stad een vergunning nodig.¹⁸

Dar Jamaï is een stadspaleis uit 1882 dat toebehoorde aan Mohamed Ben Larbi Jamaï, de grootvizier van sultan Moulay Hassan I; in 1920 werd het beschermd als monument en als museum ingericht. Na een restauratie van meerdere jaren opende de Fondation nationale des musées het huis op 23 maart 2022 als eerste nationale muziekmuseum, met meer dan honderd instrumenten uit de Amazigh-, Andalusische, Hassani- en volkse traditie.¹⁹

Tot de prefectuur Meknes behoort Volubilis aan de voet van de Jbel Zerhoun: in de 3e eeuw v.Chr. gesticht als Mauretaanse hoofdstad, later een buitenpost van het Romeinse Rijk en korte tijd hoofdstad van Idris I. De 42 hectare grote opgravingsplaats is sinds 1997 werelderfgoed, en in het aangrenzende Moulay Idriss Zerhoun ligt het graf van de stichter van de dynastie.²⁰ Sinds 2006 vindt in Meknes de landbouwbeurs SIAM plaats, waarvan de 19e editie gepland is van 19 tot 27 april 2027²¹; aan de snelweg A2 heeft de stad de aansluitingen Meknès-Ouest en Meknès-Est.²²