Figuig

Figuig hoort bij de gelijknamige provincie in de regio Oriental.¹ De oase ligt in het uiterste zuidoosten van Marokko, zo’n 400 kilometer ten zuiden van de Middellandse Zeekust.² Ze vult een breed bekken op gemiddeld 850 tot 900 meter hoogte, omlijst door bergruggen van de Sahara-Atlas in het westelijke deel van de Monts des Ksour; het hoogste punt in de omgeving is de Djebel Taghla in het zuiden, met 1120 meter.³ Aan drie kanten grenst de oase aan Algerije, en de landgrens is gesloten.⁴

Bij de volkstelling van 2024 telde de gemeente Figuig 10.449 inwoners in 2843 huishoudens.⁵ De provincie Figuig kwam op 144.451 inwoners en groeide tussen 2014 en 2024 met 0,43 procent per jaar sneller dan elke andere provincie van de Oriental.⁶ In het dagelijks leven spreekt 83,2 procent van de inwoners van de provincie Darija en 35,8 procent Tamazight, tegenover een regionaal gemiddelde van 7,1 procent voor het Tamazight.⁷

Onder de naam Figuig vallen zeven ksour, versterkte dorpen die drie woonkernen vormen.⁸ Loudaghir, Laâbidate, Oulad Slimane en El Maïz liggen in het noordwesten, Hammam Foukani en Hammam Tahtani in het noordoosten; in het zuiden staat Zenaga alleen, van de noordelijke ksour gescheiden door een steile rotsrand, de Jorf.⁹ Zenaga is de grootste ksar: volgens het bevolkingsregister van 2004 woonden er 7000 van de 12.577 inwoners van de oase.¹⁰

Elke ksar is omgeven door aarden muren, en de huizen zijn, net als de versterkingen, gebouwd van leemstenen op funderingen van droog metselwerk.¹¹ Als bouwmaterialen noemt de UNESCO-vermelding leemsteen, palmhout en kalk; onder de beschermenswaardige gebouwen rekent ze moskeeën, begraafplaatsen, de synagoge, de kerk Sainte-Anne, marabouts, poorten en pleinen, en daarnaast vestingmuren en wachttorens.¹² Tussen Laâbidate en Loudaghir ligt de verlaten ksar van de Ouled Jaber, waarvan de woonwijk door een muur met torens en poorten werd omsloten; sinds 2009 zijn daar opgravingen gepland.¹³

Uit de prehistorie zijn rotsgravures bewaard, waarvan de oudste aan het neolithicum worden toegeschreven; de belangrijkste vindplaats, bij de pas van Zenaga, toont twee getooide schapen.¹⁴ Figuig wordt voor het eerst schriftelijk vermeld door de geschiedschrijver Ibn Khaldun.¹⁵ Na het verval van Sijilmassa stond de oase aan het hoofd van een belangrijke karavaanhandel met de oasen van de Sahara, en in 1679 legerde Moulay Ismail hier een garnizoen Abid, naar wie de ksar Laâbidate is genoemd.¹⁶ De joodse gemeenschap woonde in twee mellahs, in Zenaga en Loudaghir, en telde aan het begin van de 20e eeuw 5000 mensen.¹⁷ Figuig behoorde toen tot de tien grootste steden van Marokko.¹⁸

De ksour zijn bij bronnen ontstaan; de bekendste is de bron Thaddert.¹⁹ De tuinen worden daarnaast gevoed door twee wadi’s, de Sheggaret al-Abid en de Al-Ardja, en door talrijke bronnen uit ondiep grondwater; in het noorden van de oase wordt met thermaal water geïrrigeerd.²⁰ Ondergrondse gangen, khettara’s of foggara’s genoemd, brengen water naar de oppervlakte, waar het in bassins wordt verzameld en via kanalen onder natuurlijk verval wordt verdeeld.²¹ De bassins dienen in het droge seizoen, van juli tot oktober, als reservoir.²²

Het recht op water wordt niet als hoeveelheid toegekend, maar als tijd, gemeten in een eenheid die kharrouba heet.²³ Om de irrigatietijd te meten gebruikt men een drijvend, doorboord koperen vat.²⁴ Over de waterrechten waakt de jmaa; in elke ksar bewaakt een srayfi de metingen en de volgorde van de beurten tot aan het laatste perceel, en de kanalen worden onderhouden in gezamenlijk werk, de twiza.²⁵

Het palmbos beslaat ongeveer 650 hectare; elke ksar heeft zijn eigen deel, opgedeeld in ommuurde tuinen.²⁶ Aan het begin van de 20e eeuw stonden er zo’n 300.000 dadelpalmen, een aantal dat sindsdien door de bayoudziekte is afgenomen.²⁷ Alle dadelpalmen zijn van lokale herkomst en behoren tot 14 rassen; eronder groeien in lagen olijven, granen, luzerne, groenten en fruit zoals vijgen, abrikozen, kweeperen en pruimen.²⁸ Volgens de FAO blijft 46 procent van de dadeloogst in het eigen huishouden, gaat 30 procent naar het vee en wordt slechts 20 procent verkocht.²⁹

De FAO beschrijft Figuig als een systeem waarin de oaseboeren van oudsher goederen en diensten uitwisselen met de herders van de buurgemeente Abbou Lakhal; typerend voor de streek is het schapenras Beni Guil.³⁰ Abbou Lakhal telde in 2024 1790 inwoners.³¹ De landbouw is de belangrijkste bron van inkomsten van de oase; ambachten worden vooral binnen de familie beoefend, met name het weven van burnoesen en tapijten.³²

Marokko diende de oase op 30 mei 2011 in voor de voorlopige Werelderfgoedlijst, als cultureel erfgoed volgens de criteria (iii), (iv) en (v).³³ De vermelding beschouwt de zeven ksour met hun oudere nederzettingen, de terrastuinen met hun verscheidenheid aan gewassen en palmrassen, en de foggara’s, bassins en kanalen als een samenhangend geheel.³⁴ Ze ziet er een voorbeeld in van Saharaanse bewoning uit de tijd van de karavaanhandel, waarin de traditionele irrigatie bewaard is gebleven.³⁵